بالاعا ءتىل ۇيرەتۋ تاعىلىمى

ءتىل ماسەلەسى قاي كەزدە دە ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعان. بالالاردىڭ قالاي سويلەيتىنىنەن باستاپ، ويلاۋ، ءتىل مادەنيەتى، جاڭا تىلدەردى ۇيرەنۋ مەن ۇيرەتۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالماعان. ءبىراق ونىمەن تىكەلەي اينالىسۋشىلاردان باسقالار ءتىل ۇيرەتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە كوبىنەسە ءوز تاجىريبەسىنەن نەمەسە بىرەۋدىڭ ايتقانىنان ءارى اسا المايدى.
جوعارىدا قويىلعان سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورۋ ءۇشىن مامانداردىڭ پىكىرىنە جۇگىنەيىك. پىكىرلەردى ازىرشە ەكى سۇراقتىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرساق.
1. بالانىڭ ءتىلى قالاي شىعادى؟
2. بارلىق بالانىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە قابىلەتى بار ما؟
مەكتەپتە كەيبىرىمىزدىڭ «سەنىڭ شەت ءتىلىن ۇيرەنۋگە قابىلەتىڭ جوق» دەگەن ءسوزدى ەستىپ، ميىمىزدا جاڭعىرىپ كەلگەنى وتىرىك ەمەس. ءبىراق ۋاقىت وتە ءتۇرلى زەرتتەۋلەردى، كىتاپتاردى جانە ءوز تاجىريبەمدى سارالاي كەلە بارلىق ادامنىڭ كەز كەلگەن ءتىلدى ۇيرەنۋگە قابىلەتى بار دەگەن قورىتىندىعا كەلدىم. وسىنداي ويدى عالىم ا. لەونتيەۆ تە ايتىپ، دايەكتەرىن كەلتىرگەن. عالىمنىڭ پىكىرىنشە، تىلگە دەگەن قابىلەت بىرنەشە بولىكتەردەن قۇرالادى جانە كوبىنە ادامنىڭ جۇيكە جۇيەسىنىڭ جالپى تيپىنە، تەمپەرامەنتىنە، مىنەزىنە، پسيحيكالىق پروتسەستەردىڭ جەكە ادامعا ءتان ەرەكشەلىكتەرىنە (ەس، جادى، ويلاۋ، قابىلداۋ، ۇعىنۋ، ءتۇسىنۋ، قيمىلداۋ) بايلانىستى. ادامدا ەستۋ قابىلەتى دىبىستاردى، سوزدەردى اجىراتۋمەن عانا بايلانىستى ەمەس، بۇل جەردە ادامنىڭ ءتىل ەرەكشەلىكتەرىن ايىرا ءبىلۋ قابىلەتى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ماسارۋ يبۋكانىڭ «3 جاستان كەيىن كەش قالدىڭىز» كىتابىندا جاقسى مىسال كەلتىرىلەدى. ءبىر وتباسىنىڭ تۇڭعىشى ولار جاس، سونىمەن بىرگە ۇيلەرى تار بولعان كەزدە دۇنيەگە كەلەدى. سوندىقتان كىشكەنتاي بالاسى تۋعاننان باستاپ قاستارىندا بولادى، اتا- اناسى ونىمەن ۇنەمى سويلەسىپ وتىرادى. اينالادا بولىپ جاتقان بارلىق دىبىستاردى، اڭگىمەنى ەستىپ ۇيرەنگەن بالا وسە كەلە سوزشەڭ، اشىق، ويىن جاقسى جەتكىزە الاتىن بولادى. ال بىرنەشە جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن قارىنداسىنا اتا- اناسى بولەك بولمە دايىنداپ، تىنىش، ءتۇرلى دىبىستان اۋلاق جەردە وسىرەدى. وسە كەلە ول مىنەزى تۇيىق، كوپ سويلەمەيتىن بالاعا اينالادى. ياعني، بۇل بالانىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇننەن باستاپ ء(تىپتى انانىڭ قۇرساعىندا جاتقان كەزەڭنەن باستاپ) ءتۇرلى دىبىستاردى ەستىپ، ادامداردىڭ داۋىسىن، سويلەگەن سوزدەرىن، اڭگىمەسىن ەستىپ ءوسۋى كەرەكتىگىن دالەلدەيدى. العاشقى جىلدارى بالا تەك قانا ەستۋ ارقىلى اينالانى قابىلداپ، سويلەمەسە دە ءوزىنىڭ ءتۇسىنىپ جاتقانىن ىم- يشارامەن بىلدىرەدى. سوندىقتان كىشكەنتاي كەزىنەن ءتىلدى جانە ءتىل ەرەكشەلىكتەرىن ايىرا ءبىلۋ قابىلەتى دامي باستايدى.
امەريكالىق عالىم نوام چومسكي («تابيعات پەن ءتىل تۋرالى» ، ء«تىل مەن ويلاۋ» ەڭبەكتەرىنىڭ اۆتورى) باستاعان شەتەل لينگۆيستەرى تىلدىك داعدىلار ادامعا تۋا بەرىلەتىنىن جانە بارلىق ادامعا ءتان ەكەنىن ايتادى. بالا دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ ونىڭ ميىنا بۇكىل تىلدەرگە ءتان نەگىزگى گرامماتيكالىق ەرەجەلەر جيناقتالادى ەكەن. بولاشاقتا بالانىڭ اينالاسى قاي تىلدە سويلەسە سول ءتىلدىڭ ەرەجەلەرى العا شىعىپ، قالعاندارى «ۇيقىعا» كەتەدى.
اعىلشىن تىلىندە «imprinting» دەگەن ءسوز بار، تەرمين رەتىندەگى ماعىناسى – «قاس- قاعىم ساتتە ۇيرەنۋ، ءبىر قاراعاننان ۇيرەنۋ» . مىسالى، قازدىڭ بالاپانى جۇمىرتقانى جارىپ شىعا سالعاندا جىلجىپ بارا جاتقان وبەكتىگە دەگەن جاقسى كورۋى مەن قۇشتارلىعى قوسا پايدا بولادى. تابيعي ورتادا بۇل وبەكت – بالاپانداردىڭ اناسى، ياعني قاز. سوندىقتان بالاپاندار قايدا بارسا دا اناسىنىڭ ارتىنان قالماي ەرىپ جۇرەدى. ال قازدىڭ ورنىندا باسقا نارسە بولسا، بالاپاندار سونىڭ سوڭىنان ەرىپ جۇرەتىن ەدى. «يمپرينتينگ» سىني كەزەڭدەر دەپ اتالاتىن ءومىردىڭ ناقتى ءبىر كەزەڭدەرىندە عانا قالىپتاسادى. الدىڭعى مىسالدا بۇل سىني كەزەڭ بالاپانداردىڭ دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىنگى ساعاتتارى. بالانىڭ دامۋىندا دا ءتىلىنىڭ شىعۋىمەن بايلانىستى سىني ساتتەر بار. مىسالى، بالانىڭ ءتىلى 5 جاسقا دەيىن شىعادى. سوندىقتان ۇيدە انا تىلىندە سويلەسۋ كەرەك. ال اتا- انالارى ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىن وتباسىلاردا شە؟ بۇل جەردە جاعداي ءارتۇرلى: ەكى اتا- انا دا ءوز انا ءتىلىن ۇيرەتۋگە تىرىسادى. سوندىقتان بالانى شاتاستىرماۋ ءۇشىن اكەسى ىلعي ءبىر تىلدە، ال اناسى ەكىنشى تىلدە سويلەسە، بالا كىمگە قاي تىلدە سويلەۋ كەرەكتىگىن بىلەدى. تاعى ءبىر جاعداي، ءارتۇرلى تىلدە سويلەيتىن اتا- انا ورتاق ءتىل تاڭداۋى مۇمكىن. بۇرىنعى كەڭەستىك كەزەڭدە ورتاق ءتىل ورىس ءتىلى بولىپ، وتباسىنداعى بالالار نە اكەسىنىڭ، نە شەشەسىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرمەي شىققان كەزدەر كوپ بولدى. بارلىق بالانىڭ ءتىل ۇيرەنۋگە قابىلەتى بار ەكەنىن دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق، تەك جولىن تاۋىپ قىزىقتىرا ءبىلۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە، ناتيجەسىن كۇتۋدە شىدامدى بولساڭىز، بالا قۇلشىنىسىنىڭ ازايماۋىنا بار كۇشىڭىزدى سالساڭىز، العان ءبىلىم بوسقا كەتپەيدى. تۇيەرىمىز، بالانىڭ تاڭداۋى جوق. اتا- انا قالاۋىنىڭ، امبيتسياسىنىڭ، قوعام سۇرانىسىنىڭ، باسقا دا پروتسەستەردىڭ تۇتقىنى بولاتىن بالانىڭ ايتىلعان دۇنيەنى ىستەۋدەن باسقا امالى قالمايدى. دەگەنمەن، اتا- انانىڭ ماحابباتى مەن شەكسىز سەنىمى ءھام ءمۇعالىم ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ادامگەرشىلىگى جوعارى جاڭا ۇرپاق تاربيەلەنىپ شىعاتىنىنا سەنەمىز.

باقىتگۇل سالىحوۆا،
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى