قىتاي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاق ەلىنە قاتىستى 3000 قۇجات

بەيجىڭدەگى ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دۇيسەنالى ابدىلاشىم ۇلىمەن سۇحبات


– دۇيسەنالى مىرزا، جاقىندا گازەتىمىزدە قۇندى ەڭبەكتەرىڭىز جونىندە قىسقاشا ماقالا جاريالاندى، «قىتاي مۇراعاتىندا قازاققا قاتىستى 3 مىڭ قۇجات ساقتالعان» دەگەن مالىمەت جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزدى. تاريحي قۇندى كىتاپتارىڭىزدى ءتىپتى ءوز قارجىڭىزبەن شىعارىپسىز؟
– الدىمەن جالپاق جۇرتقا جاريا قىلىپ جاتقان جۋرناليست نۇربولات اباي ۇلىنا جانە گازەت باسشىلىعىنا العىسىمدى ايتامىن. كىتاپتارىمنىڭ قازاقستاندا جارىق كورۋىنە احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى گرامماتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ورىناي جۇبايەۆا سەبەپكەر بولدى. ول كىسىگە كوپ راحمەت. ارينە، جەكە قارجىممەن شىققان سوڭ تارالىم سانىنىڭ شەكتەۋلى بولۋى تۇسىنىكتى جاعداي.
– اڭگىمەنى باسىنان باستاساق، قالىڭ وقىرمانعا الدىمەن ءوزىڭىز تۋرالى ايتساڭىز؟
– مەن 1974 -جىلى شىڭجاڭنىڭ ىلە ايماعىنا قاراستى كۇنەس اۋدانىنىڭ نارات اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكە- شەشەم جاز جايلاۋ، قىس قىستاۋعا كوشە ءجۇرىپ ون بالاسىن باعىپ- قاعىپ تاربيەلەگەن قاراپايىم مالشى. مەن ءۇيدىڭ بەسىنشىسىمىن. مەكتەپتى اۋىلدا، اۋداندا وقىدىم. 1993 -جىلى باعىم جانىپ بەيجىڭدەگى ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا قابىلداندىم. 1995 -جىلى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ «مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا نەگىزدىك پاندەردەن دارىندىلاردى جەتىلدىرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋ بازاسىن قۇرۋ» جونىندەگى قاۋلىسىنا ساي، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەكىتۋىمەن ء«تىل عىلىمى» فاكۋلتەتىندە العاش اشىلعان ارنايى توپقا اۋىستىم. 1998 جىلى ماگيستراتۋراعا ەمتيحانسىز ءتۇستىم. 2002 -جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە وقىتۋشى بولىپ قىزمەتكە قابىلداندىم.
– عىلىمداعى جولىڭىزدى العاش قاي تاقىرىپتان باستادىڭىز؟
– سوناۋ مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ جاعىراپيا، تاريح پاندەرىنە قاتتى قىزىعاتىنمىن. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەندە ءتىل باعىتىنا بولىندىك. ماگيستراتۋرادا ءتىل تاريحى باعىتىندا وقىدىم. كەيىن ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن «XVIII- XIX عاسىرلارداعى رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق ەرەكشەلىگى» دەپ بەكىتىپ، وسى تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيامدى جازا باستادىم. ارينە، پايدالانعان ماتىندەردىڭ دەنى بۇرىنعى كەڭەس وداعى تۇسىندا جازىلعان ەڭبەكتەردەن الىندى. ءبىر قىزىعى، قازاق حان، سۇلتاندارىنىڭ حات- قاعازدارىن وقۋ بارىسىندا ونىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگىمەن بىرگە ونداعى مول تاريحي مالىمەتتەر جادىمدا جاتتالىپ قالدى. مەنىڭ تاريحي دەرەكتانۋ، تاريحتى زەرتتەۋ باعىتىنا قاراي بەيىمدەلۋىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وسى. دەرەك تانۋدا ءتىل ءبىلىمى اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسى ورايدا العاشقى عىلىمي جەتەكشىم، بۇگىندە ءارى ۇستازىم ءارى قىزمەتتەسىم ەركىن اۋعالي ۇلىنا ەرەكشە العىسىمدى ايتامىن.

– ەستۋىمىزشە، ءسىز كەيىن ءوز قارجىڭىزبەن مۇحيت اسىپ جاپونياعا ءبىلىم ىزدەپ بارىپسىز. نە ءۇشىن؟ وسى تاقىرىپتارىڭىزعا ول ەلدەن قانداي قاجەتتىلىك بولدى؟
– قازاق حاندىعى تاريحىن زەرتتەگەندە كورشى ەلدەردىڭ سول داۋىردەگى تاريحىمەن مىندەتتى تۇردە ۇشتاستىرا زەرتتەۋ كەرەك. قازاق حاندىعى ءتورت عاسىردان استام ۋاقىت داۋرەندەگەنمەن، اتاجۇرتتا ساقتالعان تاريحي دەرەككوزدەر جوقتىڭ قاسى. قايتا كورشى ەلدەردەگى مۇراعات قورلارىندا ساقتالعان. مىسالى، قازاق حاندىعىنىڭ چيڭ پاتشالىعىمەن بولعان قارىم- قاتىناسىن قىتاي مۇراعات قورلارىنداعى دەرەككوزىنسىز زەرتتەۋ بوس اڭگىمە. وسىدان بارىپ چيڭ پاتشالىعىن تانۋ دەگەن ۇعىم تۋىندايدى. چيڭ پاتشالىعىن زەرتتەۋدە قىتايدان باسقا ءبىرشاما مول تابىستارعا قول جەتكىزۋ جاعىنان باتىس ەلدەرىن ايتۋعا بولادى. ال شىعىستا جاپونيانى اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز. ولاردىڭ عاسىرلىق زەرتتەۋ تاجىريبەسى بار، زەرتتەۋ جەتىستىكتەرىمەن قوسا زەرتتەۋ ادىستەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە، مانجۋتانۋ، موڭعولتانۋ مەكتەپتەرى الدەقاشان قالىپتاسقان. سوندىقتان، جاپونياعا بارىپ ءبىلىم الۋ مەنىڭ ارمانىم بولدى. ايتەۋىر قات- قابات قيىنشىلىقتاردى جەڭە ءجۇرىپ جاپونياعا وقۋعا كەلدىم.
– جاپونيادا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قانداي تاقىرىپتا قورعادىڭىز؟ قاي تىلدە جازدىڭىز؟ عىلىمي جەتەكشىڭىز كىم بولدى؟
ـــ 2005 -جىلى الدىمەن نا گويا ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق تىلدەر مەن مادەنيەتتانۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. الايدا ءبىلىمىمدى ونان ارى ۇشتاپ، زەرتتەۋ سالاسىنىڭ عىلىمي تەوريالىق نەگىزدەرىن بەكەمدەي ءتۇسۋ ءۇشىن 2006 -جىلى ساۋىردە كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋ اۋىستىرىپ، تاريح- مادەنيەتتانۋ ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرادا جالعاستىردىم. بۇل ارادا ايگىلى شىعىستانۋشى عالىمدارمەن تانىسىپ، ەڭبەكتەرىن وقىدىم. شاعاتاي، پارسى ءتىلى ساباقتارىنان قالماۋعا تىرىستىم، مانجۋ ءتىلىن ۇيرەندىم. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا بەلسەندى قاتىسىپ، ءوزىم دە بايانداما جاسادىم. 2009 -جىلى جازدا جاپوندىق عالىمداردان قۇرالعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيامەن بىرگە قازاقستان، قىرعىزستان ەلدەرىن ارالاپ قايتتىق. 2010 -جىلى ناۋرىزدا ايگىلى تاريحشى، شاعاتايتانۋشى حامادا ماسامي مىرزانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىندە «XVIII- XIX عاسىرلارداعى قازاقشا مۇراعات قۇجاتتارى تۋرالى تاريحي دەرەكنامالىق زەرتتەۋ» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى ۇزدىك قورعاپ، كيوتو ۋنيۆەرسيتەتىنەن دوكتورلىق عىلىمي اتاعىن الدىم. ديسسەرتاتسيام، ارينە، جاپون تىلىندە جازىلدى.
– سىزدىڭشە قازاق حاندىعى تۇسىندا قاتتالعان قازاقشا دەرەككوزدەردىڭ زەرتتەلۋ جاي- كۇيى قالاي؟
– تاريحي دەرەكتانۋ عىلىمىنىڭ تىكەلەي زەرتتەۋ وبەكتىسى ءالميساقتان تاريحي قۇنعا يە بارلىق ناقتى جازبا دەرەكتەر بولماق. وسى تاريحي دەرەكتەردىڭ سۇبەلىسىنىڭ ءبىرى – مۇراعات قۇجاتتارى. قازاققا قاتىستى مۇراعات قۇجاتتارى سانى جاعىنان قوماقتى بولماسا دا ءار داۋىردە، ءار وڭىردە، ءتۇرلى جازبا تىلدە جازىلىپ، ساقتالعان. بۇلاردىڭ ىشىندە ەسكى قازاق جازبا تىلىمەن قاتتالعان تاريحي قۇجاتتاردىڭ دەنى XVIII عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنان باستاۋ الادى. وندا نەگىزىنەن كىشى ءجۇز حان، سۇلتاندارى جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنا جازعان ءتۇرلى ماقساتتاعى رەسمي ءىس قاعازدارى باسىم ورىندى يەلەنەدى. الايدا، قازاق حاندىعىنىڭ چيڭ پاتشالىعىمەن بولعان قارىم- قاتىناس ماسەلەلەرى ناقتى دەرەككوز، مالىمەتتەر تابىلماعاندىقتان، ۇزاق ۋاقىت جۇمباق بولىپ كەلدى. ال كەيىنگى كەزدەرى وسى جۇمباق شەشىمىن تاۋىپ، قۋانارلىعى، جاپونيالىق، قازاقستاندىق ماماندار دا بۇل سالاعا دەن قويا باستادى.
– ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە، بۇل سالا ءار ەلدە قولعا الىنىپ زەرتتەلە باستاعان كورىنەدى. الدىڭعى قاتاردا قاي عالىمداردى ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل ارادا مەن تەك جاپوندىق عالىمدارعا توقتالا كەتەيىن. جاپونيادا اعا بۋىن عالىمداردان الدىمەن ساگۋچي تورۋدى ايتۋعا بولادى. ول كىسى 2006 -جىلى 90 عا قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى. مەن ول كەزدە جاپونيادا بولاتىنمىن. تاريحشى عالىم قازاق حاندىعى مەن چيڭ پاتشالىعى قارىم- قاتىناسىنا بايلانىستى وشپەس زەرتتەۋ مۇرالارىن جازىپ قالدىرىپ كەتتى. ءقازىر قازاق تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەندەردەن ۋياما توموحيكو، نودا دجين، ونۋما تاكاحيرو، اكاساكا تسۋنەاكي قاتارلى ارىپتەس عالىمداردى ايتۋعا بولادى. ۋياما توموحيكونىڭ جازعان «قازاق تاريحى: تاريحي پايىمداۋداعى ساقتالعان ماسەلەلەر نەگىزىندە» اتتى ماقالاسى (1999 -جىل) بار. مەنىڭشە، بەيتاراپتىق تۇرعىدان تاماشا جازىلعان ەڭبەك. ال سوڭعى ەكى عالىم بولسا قازاق حاندىعى مەن چيڭ پاتشالىعى قارىم- قاتىناسىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەرمەن تىكەلەي اينالاسىپ ءجۇر. ەكەۋى بىرلەسىپ اعىلشىن تىلىندە جازعان «قازاق سۇلتاندارىنىڭ چيڭ پاتشالىعىنا جازعان حاتتارى» اتتى ەڭبەگى 2010 -جىلى باسپادان شىقتى. وعان 13 دانا قازاقشا قۇجات ەنگىزىلگەن. 2011 -جىلى نودا ءدجيننىڭ «رەسەي- چيڭ يمپەرياسى جانە قازاق حاندىعى» اتتى جەكە مونوگرافيالىق ەڭبەگى جارىق كوردى. وتكەن جىلى وسى كىتاپتىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى دا وقىرمان قاۋىممەن جۇزدەستى. ال ونۋما تاكاحيرونىڭ «چيڭ پاتشالىعى جانە ورتالىق ازيا ساحاراسى: كوشپەلىلەر الەمىنەن يمپەريا ىرگەسىنە قاراي» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگى جارىق كوردى (2014 جىلى) . عىلىمي ماقالالارىنان 2006 -جىلى جاريالانعان «چيڭ پاتشالىعى مەن قازاق بيلەۋشىلەرىنىڭ ساياسي قارىم- قاتىناسى حاقىندا – ورتالىق ازيا ەجەن- الباتۇ قاتىناسىنىڭ دامۋى» اتتى ماقالاسىن ايتار ەدىم. بۇل ماقالادا قازاقشا، توت- موڭعۇل تىلىندەگى قۇجاتتار نەگىز ەتىلىپ، قازاقتار مەن چيڭ پاتشالىعى اراسىنداعى قارىم- قاتىناس جونىندە جاڭا عىلىمي كوزقاراستار ورتاعا قويىلعان.
ابىلاي، ابىلپەيىزدەردىڭ بوعدا ەجەن حانعا جازعان تۇڭعىش حاتىنا بايلانىستى ءسوز بولعاندا، زەرتتەۋشىلەر كوپ جاعدايدا ونىڭ قىتاي تىلىندەگى اۋدارماسىنا جۇگىنەتىن. ونىڭ ءتۇپنۇسقاسىنا بارابار توت- موڭعول تىلىندە جازىلعان نۇسقاسى بار ەكەنىن كەيىن بىلدىك. مۇراعات قورىنان كوزىمىزبەن دە كوردىك. ءدال وسى نۇسقاسىن تۇڭعىش رەت 2006 -جىلى عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، جارىققا شىعارعان وسى ونۋما تاكاحيرو. عالىم ماقالاسىندا العاش قۇجاتتىڭ فاكسيميلەسى، ترانسكريپتسياسى جانە جاپون تىلىندەگى اۋدارمالارىن بەرە وتىرىپ زەرتتەگەن. ال اكاساكا تسۋنەاكيدىڭ «جوشى ۇرپاقتارىنىڭ ساياسي بيلىك تاريحى» اتتى ەڭبەگى 2005 -جىلى جارىق كورگەن. جوعارىداعى ايتىلعان كىتاپتار مەن ماقالالاردى بىزدەگى وقىرمانداردى ايتپاعاندا، زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ دە ءبىلۋى ەكىتالاي. شىنتۋايتقا كەلگەندە، ولار الدەقاشان تالاي نارسەگە عىلىمي تۇجىرىمدار جاساپ قويعان. وسى سالامەن اينالىساتىن عالىمدار وسى جاعىن ەسكەرسە ەكەن دەگىم كەلەدى.

– قىتايدىڭ 1№ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاققا قاتىستى قۇجاتتاردى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم رەتىندە وندا ساقتالعان قازاق حان، سۇلتاندارىنىڭ حاتتارى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– وسى مۇراعات قورىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتاردىڭ جالپى سانىنا بايلانىستى بەرىلگەن تسيفرلار بىركەلكى ەمەس. مەن وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ماقساتىندا، 2008 -جىلى 15-قازاننان 2009 -جىلى 16-قاڭتارعا دەيىن قىتايدىڭ 1№ تاريحي مۇراعاتىندا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ونداعى ميكروفيلمگە تۇسىرىلگەن «اسكەري باسقارمادا ساقتالعان مانجۋشا مالىمدەمەلەردىڭ كوشىرمە نۇسقالارىن» باستان- اياق تۇگەل كوزدەن كەشىرىپ، ونداعى قازاقشا قۇجاتتاردىڭ بىردە- بىرەۋىن قالدىرماي تەكسەرىپ شىقتىم. وسىلايشا، جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەگىلەردىڭ مانجۋشا مالىمدەمەلەرىمەن بىرگە پاتشاعا جولدانعان قازاقشا حاتتار مەن توت- موڭعۇل جازۋىنداعى حاتتاردىڭ ناقتى جاعدايىنان ءبىرشاما تولىق ماعلۇمات الدىم. جان- جاقتى زەرتتەۋ بارىسىندا، مانجۋشا مالىمدەمەلەرمەن بىرگە جولدانعان قازاقشا، توت- موڭعول جازۋىنداعى قۇجاتتاردىڭ جالپى سانى 173 دانا، سونىڭ ىشىندە تەك ەسكى قازاق جازبا تىلىندە جازىلعاندارى 156 دانا ەكەنىن العاش انىقتادىم. مىنە، بۇل قازىرگە دەيىن جورامالدانىپ كەلگەن قازاقشا قۇجاتتاردىڭ ساندىق مالىمەتتەرىنەن الدەقايدا كوپ. وسى قۇجاتتاردىڭ ىشىنەن 5 دانا پاتشانىڭ جارلىق حاتىن شىعارىپ تاستاعاندا، قالعاندارى تۇگەل قازاق بيلەۋشىلەرى – ابىلاي، بولات، ابىلپەيىز، حانقوجا، جوشى، بوپى، كوگەداي، ءۋالي، ءادىل قاتارلى حان، سۇلتانداردىڭ پاتشا ورداسىنا نەمەسە ونىڭ جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەرىنە جولداعان رەسمي ءىس قاعازدارى ەكەنى بەلگىلى بولدى.
بۇل ارادا وقىرمان قاۋىمعا مىنانى الدىن الا ەسكەرتكىم كەلەدى: ءقازىر مۇراعات قۇجاتتارىنىڭ تەك ميكروفيلمگە تارتىلعان نۇسقاسىن عانا كورۋگە بولادى. سوندىقتان ميكروفيلمگە تارتىلماي قالعانى بولسا، وندا ءبىزدىڭ جيناقتاعان ساندىق مالىمەتكە كىرمەي قالۋى مۇمكىن.


– سول حاتتاردىڭ مازمۇنىنان بىرەۋىن ايتىپ بەرىڭىزشى.. .
– اتالعان قۇجاتتاردا چيڭ پاتشالىعى مەن قازاقتار اراسىنداعى ساياسي- ەكونوميكالىق بايلانىستار عانا قامتىلىپ قالماستان، ونىڭ ۇستىنە قازاق- قىرعىز، قازاق- ويرات قارىم- قاتىناستارى تۋرالى دا قۇندى تاريحي مالىمەتتەر بار ەكەندىگىن بايقاي الامىز. مىسالى، 1775-جىلى 28-ماۋسىمدا ابىلپەيىز سۇلتان ىلە گەنەرالىنا: «جىلان جىلى اتام ابىلمامبەت حانعا جولىققالى بارعانمىن، ودان جىلقى جىلى كۇز ۇيىمە قايتىپ كەلدىم. .. .مەن كەتكەندە قىرعىزدار ەل شەتىنەن جىلقى بارىمتالادى، وعان حانقوجا تورە، باراق باتىر 4 مىڭ قول باستاپ بارعان ەكەن، قىرعىزدار ەل بولايىق دەپ قازاقتاردى 17 كۇن قوندىرىپ، سوڭىنان بۇلاپ الىپتى دا قايتا كەلىپ شاپىراشتى ەلىن شاۋىپ كەتىپتى. ونان ابىلاي حانمەن بىرگە 20 مىڭ قول باستاپ بارىپ، قىرعىزداردىڭ 4 مىڭ كىسىسىن الدىق.. .» ، – دەپ حات جازادى. مىنە، بۇل وتە قىزىقتى تاريحي وقيعا، مۇندا ابىلاي حان، ابىلپەيىز سۇلتان، باراق باتىر باستاعان اسكەر سانى سىندى مالىمەتتەر تايعا تاڭبا باسقانداي انىق قاتتالعان.
– وتكەن جىلى جارىق كورگەن «قىتايدىڭ 1№ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار» اتتى ەڭبەگىڭىز جوعارىداعى زەرتتەۋلەردىڭ جەمىسى بولدى عوي؟
– ءيا، سولاي. سول زەرتتەۋلەردىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى ءارى 2011-جىلدان بەرى ءبىلىم مينيسترلىگى قارجىلاندىرىپ كەلە جاتقان «قىتايدىڭ 1№ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان چيڭ پاتشالىعى داۋىرىندەگى قازاقشا قۇجاتتار» اتتى اۋقىمدى عىلىمي جوبانىڭ جەمىسى دەپ تە ايتۋعا بولادى. قىتايدىڭ №1 تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتاردىڭ جاي- كۇيى العاش كەڭىنەن باياندالعان كىتاپ بىلتىر بەيجىڭدەگى «ۇلتتار باسپاسىنان» جارىق كوردى. قۇجاتتاردى اتاۋدا «قازاقشا قۇجاتتار» دەگەن ۇعىمدى الدىم. كىتاپقا 67 دانا حات ەنگىزىلدى، مۇنىڭ اراسىندا بىرنەشەۋى بۇرىن باسقا عالىمدار جاعىنان ىستەلگەن، الايدا كەيبىر تۇستارىن قايتالاي تولىقتىردىم. سونداي- اق، 30 دانا قۇجاتتىڭ فاكسيميلەسى بەرىلدى. حاتتاعى مالىمەتتەرگە قاراي وتىرىپ، حات يەسى، ولاردىڭ جىبەرگەن ەلشىلەرى، ەرىپ بارعان قوسشىلارى جانە سىيعا تارتقان ارعىماقتارى سىندى مازمۇندارعا جىكتەپ كورسەتتىم. بۇل حاتنامالار قازاق تاريحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن اسا قۇندى تاريحي دەرەكتەمەلەر ەكەندىگى داۋسىز.
– ەستۋىمىزشە، «ەسكى قازاق جازبا ءتىلى» اتتى تاعى ءبىر ەڭبەگىڭىز تۇڭعىش رەت جازىلىپ وتىر ەكەن. بۇل تاقىرىپقا نە تۇرتكى بولدى؟
– ءيا، بۇل ەڭبەك 2015-جىلى بەيجىڭ قالاسىنداعى «ۇلتتار باسپاسىنان» العاش جارىق كوردى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ قازاق حاندىعى تۇسىنداعى جازبا ءتىلدىڭ تۋىن كوتەرىپ، ونى عىلىمي اينالىمعا سالۋ. بۇل جازبا ءتىلدىڭ ۋاقىت كەزەڭى رەتىندە قازاق حاندىعى قۇرىلعاننان باستاپ XX عاسىردىڭ باس شەنىنە دەيىنگى ارالىقتى ايتۋعا بولادى. بۇل ارادا ونى اۋىزشا ادەبي تىلىمەن شاتاستىرماۋىمىز كەرەك. بىزدە وسى جازبا ءداستۇردى كوپ جاعدايدا «شاعاتاي ءتىلى» دەپ اتاپ كەلەدى، قازىرگى عالىمدارىمىز دا ۇنەمى وسىلاي قولدانادى. ارينە، بۇلاي اتاۋدىڭ دا وزىندىك نەگىزى بار، قازاق حاندىعى تۇسىندا قولدانىلعان جازبا ءتىل دە وسى شاعاتايلىق داستۇرمەن ساباقتاسىپ جاتادى، ولاردى ءبولىپ تاستاۋعا كەلمەيدى. دەگەنمەن ورتالىق ەۋرازيا دالاسىندا ءتورت عاسىردان استام ۋاقىت اتى زاتىنا ساي حاندىق قۇرىپ، بيلىك جۇرگىزگەن ءبىر ۇلىستىڭ ءوز ويىن حاتقا تۇسىرەتىن ءمالىم ءبىر فورماداعى جازبا ءتىلى بولمادى دەۋ شىندىققا جاناسپايدى. ال بولعان جاعدايدا ونىڭ قازىرگى قازاق تىلىمەن قاتىسى جوق دەپ ايتۋ مۇلدە اقىلعا قونىمسىز پىكىر.
ءبىزدىڭ «ەسكى قازاق جازبا ءتىلىن» جازۋىمىزعا وسىنداي وي تىكەلەي مۇرىندىق بولدى. شىنىن ايتۋ كەرەك، بۇل تاقىرىپتى جازۋ تىم قيىنعا سوقتى. ويتكەنى، قازىرگە دەيىن وسى كەزەڭگە جاتاتىن جازبا دەرەكتەردىڭ ءتىلىن ەسكى قازاق ءتىلى رەتىندە بەيىمدەپ جازعان ەل ءىشى- سىرتىندا كادەگە جارايتىن وقۋ قۇرالى نەمەسە عىلىمي ەڭبەك جوق. سوندىقتان ءبارىن باستان بەيىمدەپ جازۋعا تۋرا كەلدى. كەلتىرىلگەن مىسالدار ناقتى دەرەككوزدەردەن الىندى. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن، كەيىنگى باسىلىمداردا جالعاستى تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جاساسام دەيمىن.
– ءسىز ءقازىر، جاپونيادا قانداي شارۋالارمەن اينالىسىپ جاتىرسىز؟
– ءقازىر توكيودامىن. ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ شەتەلگە شىعۋ قورىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن توكيو شەتەل تىلدەر ۋنيۆەرسيتەتى «ازيا- افريكا ءتىل- مادەنيەت زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا» ءبىر جىلعا وقۋعا كەلدىم. وسىنداعى عالىمدارمەن سەلبەسىپ، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمدى ارى قاراي جالعاستىرۋدامىن. بۇل ارادا ءبىلىمىمدى نىعايتۋىما قولداۋ كورسەتكەن فاكۋلتەت باستىعى جاڭ ديڭجيڭ مىرزاعا كوپ العىس ايتامىن.
– الداعى زەرتتەۋ جوسپارلارىڭىز جونىندە ايتا وتىرساڭىز؟
– ءاۋ باسىندا قىتايدىڭ 1№ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتاردى تولىقتاي زەردەلەۋدى جوبالاعان بولاتىنمىن. مۇنىڭ العاشقى جەمىسىن دە كورىپ وتىرمىز، بىلتىرعى شىققان «قىتايدىڭ 1№ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاقشا قۇجاتتار» اتتى ەڭبەك وسىنىڭ ايعاعى. قالعان قۇجاتتاردى تاعى ءبىر كىتاپقا توپتاستىرىپ شىعارماقپىن. ودان كەيىن ءدال وسى قازاقشا قۇجاتتاردىڭ مانجۋ تىلىندەگى اۋدارمالارى جانە جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتەگىلەردىڭ وسىعان قاتىستى پاتشاعا جولداعان مالىمدەمەلەرى بار، وسىلاردى سالعاستىرا وتىرىپ قازاق تىلىنە اۋدارىپ، زەرتتەۋ جاساۋ نيەتىندەمىن. اراسىندا، ارينە، توت- موڭعول تىلىندە جازىلعان حاتتاردى زەردەلەگىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
سۋرەتتە: 1788-جىلى 22-ماۋسىمدا ىلە گەنەرالى مالىمدەمەسىمەن بىرگە جولدانعان حانقوجا سۇلتاننىڭ حاتى

8 پىكىر

  • ءتورت عاسىرعا جۋىق ءومىر سۇرگەن قازاق حاندىعىنىڭ ءتول جازۋىن جارىققا شىعارسا ءبىزدىڭ تاعى ءبىر تاريحي پاراعىمىز جازىلارى انىق,جولىڭىز بولسىن عالىم اعا!

  • قىتاي كوپ ماتەريالدارىن شعارماي وتىر . ونىڭ بىر سەبەبى ، قازاق حاندىعى مەن چيڭ پاتشالىعىنىڭ بىرىنشى كەلىسىمىندە قۇمىل چەگارا بولىپ ، باركول ساۋدا قالا بولىپ بەكىتىلگەن . كەيىن قازاق بەن ۇيعىردىڭ بىرلەسۋىنەن قورققان چيىڭ پاتشالىعى ساۋدا قالاسى قازاق ورتالىعىنان الىس ، حالىقتان الىس دەگەن سىلتاۋمەن ۇرىمجىگە كوشۋگە قازاق حاندىعىنان وتىنىش سۇراعان ، قازاق حاندىعىنىڭ رۋحساتمەن كوشىرلىگەن . ال ىلە گەنارالى دەگەن چيڭ پاتشالىعىنىىڭ باسقا حاندارعا باراتىن كەرۋەنىن باسقاراتىن قورعايتىن باسقارما قوناقجاي عانا ، رەسەي جاۋلاپ الاردان بۇرىن ەش قانداي رولى جوق . ال بۇل وتان تۇتاستىعىنا زيان تاريحي شىندىقتار ەشقاشان جارىق دۇنيە كورۋىنە بولمايدى .

  • قالسا سول كەزدەگى حاتتار قلعان شىعار،بىراق قازاقتىڭ تاريحى قىتايدا قالدى دەگەن وتىرىك ،نە ۇشن سول قازاق حاندىعى قۇجاتتاردى وزى ساقتاماعان،نەگە قىتاي ساقتاعان؟نەگە ورىستار ساقتاپ قالماعان؟الباتى جازا بەرۋ ۇلكەن قاتەلىك

  • قالامىڭىز قارىمدى بولسىن ،ناعاشى اعا ،
    سىزدى ۇلكەن ماقتانىش كورەمىز ، سىزگە تەك ورتايماس باقىت قارتايماس عۇمىر تىلەيمىن !